Educatief speelgoed heeft soms een wat stoffig imago. Alsof het vooral speelgoed is waarmee een kind moet leren terwijl het eigenlijk liever iets anders doet. Dat hoeft helemaal niet zo te zijn. Het beste educatieve speelgoed is juist speelgoed waar een kind uit zichzelf mee wil spelen. Het leren gebeurt dan bijna ongemerkt.
Een kind dat een spel speelt met letters, is ondertussen bezig met taal. Wie een wereldkaartpuzzel maakt, leert spelenderwijs waar landen liggen. Met een bouwset wordt ruimtelijk inzicht getraind en bij een strategiespel leert een kind vooruitdenken, keuzes maken en problemen oplossen.
Daarom is niet alleen de vraag wat leert een kind van speelgoed? belangrijk. Minstens zo belangrijk is de vraag: vindt een kind het leuk genoeg om het steeds opnieuw te pakken?
In dit artikel kijken we naar de beste soorten educatief speelgoed, wat kinderen ermee kunnen leren en waar je bij het kiezen op kunt letten. Daarbij gaat het niet alleen om schoolse vaardigheden. Ook creativiteit, logisch denken, samenwerken, motoriek, geheugen en zelfstandig problemen oplossen zijn belangrijke vormen van leren.
Inhoudsopgave
- Populairste educatieve speelgoed
- Wat is educatief speelgoed?
- Waarom moet educatief speelgoed vooral leuk zijn?
- Welke vaardigheden kun je met speelgoed trainen?
- Educatief speelgoed voor taal en spelling
- Rekenen en logisch denken
- Topografie en algemene kennis
- Geheugen en concentratie
- Ruimtelijk inzicht en techniek
- Creativiteit en fantasie
- Motorische ontwikkeling
- Sociale vaardigheden en samenwerken
- Probleemoplossend denken
- Educatief speelgoed per leeftijd
- Educatief speelgoed voor peuters
- Educatief speelgoed voor kleuters
- Educatief speelgoed voor kinderen op de basisschool
- Educatief speelgoed voor oudere kinderen
- De beste keuze is niet altijd het meest leerzame speelgoed
- Speelgoed waarmee kinderen zelfstandig kunnen leren
- Educatief speelgoed zonder scherm
- Wanneer is speelgoed echt educatief?
- Veelgemaakte fouten bij het kopen
- Veelgestelde vragen
- Conclusie
Populairste educatieve speelgoed
We beginnen met het educatieve speelgoed dat bij kinderen populair is én waarbij het spelen daadwerkelijk iets toevoegt aan hun ontwikkeling.
Bij onze selectie kijken we niet alleen naar wat een speelgoedproduct kinderen kan leren. Minstens zo belangrijk is de speelwaarde. Een product kan nog zo leerzaam zijn, maar als een kind het na één keer gebruiken in de kast legt, is het als educatief speelgoed uiteindelijk niet zo geslaagd.
Dit is een lange lijst, maar je kan makkelijk het voor jouw kind gewenste speelgoed selecteren door bijvoorbeeld leeftijdsgroep en leerthema aan te vinken.
Een goede selectie hoeft overigens niet uit alleen maar “leerspeelgoed” te bestaan. Een bouwset, bordspel, puzzel of constructiespeelgoed kan minstens zo leerzaam zijn als speelgoed waarop letterlijk staat dat het educatief is.
Wat is educatief speelgoed?
Educatief speelgoed is speelgoed waarmee een kind tijdens het spelen kennis of vaardigheden ontwikkelt. Dat kan heel bewust gebeuren, bijvoorbeeld met een spel waarbij letters of cijfers centraal staan. Het kan ook veel subtieler.
Een kind dat met blokken een hoge toren bouwt, krijgt geen les in ruimtelijke meetkunde. Toch leert het wel over vorm, evenwicht, afmetingen en oorzaak en gevolg.
Hetzelfde geldt voor een gezelschapsspel. Een kind denkt misschien alleen maar na over de volgende zet, maar ondertussen oefent het geheugen, strategie, rekenen, concentratie en omgaan met winnen en verliezen.
Daarom is de grens tussen gewoon speelgoed en educatief speelgoed minder duidelijk dan je misschien denkt.
Waarom moet educatief speelgoed vooral leuk zijn?
Dit is misschien wel het belangrijkste punt van het hele onderwerp.
Kinderen leren het beste wanneer ze ergens echt mee bezig zijn. Als speelgoed voelt als een verplicht schoolwerkje, zal een kind het meestal niet uit zichzelf opnieuw pakken.
Speelplezier zorgt juist voor herhaling. En herhaling is belangrijk om vaardigheden beter onder de knie te krijgen.
Een kind dat uit zichzelf steeds opnieuw een puzzel maakt, oefent iedere keer opnieuw met herkennen, vergelijken en ruimtelijk inzicht. Een kind dat steeds opnieuw een rekenspel wil spelen, is ondertussen voortdurend met getallen bezig zonder dat het als oefenen voelt.
Leren zonder dat het als leren voelt
Dat is eigenlijk de kracht van goed educatief speelgoed.
Het kind denkt niet: “Nu ga ik mijn ruimtelijke inzicht trainen.” Het denkt: “Ik wil die toren hoger maken.”
Het denkt niet: “Ik ga mijn woordenschat uitbreiden.” Het denkt: “Ik wil dit spel winnen.”
En juist daar zit de toegevoegde waarde. Het speelgoed motiveert het kind om de vaardigheid steeds opnieuw te gebruiken.
Welke vaardigheden kun je met speelgoed trainen?
Er zijn veel meer vormen van leren dan alleen rekenen en spelling. Goed gekozen speelgoed kan verschillende vaardigheden tegelijk aanspreken.
Denk bijvoorbeeld aan:
- taal en woordenschat;
- lezen en spelling;
- rekenen en getalbegrip;
- topografie en algemene kennis;
- geheugen;
- concentratie;
- logisch denken;
- probleemoplossend vermogen;
- ruimtelijk inzicht;
- creativiteit;
- fijne motoriek;
- samenwerken;
- communicatie;
- plannen en vooruitdenken;
- geduld en doorzettingsvermogen.
Het interessante is dat één speelgoedproduct meerdere van deze vaardigheden kan combineren.
Een bouwspel kan bijvoorbeeld ruimtelijk inzicht, fijne motoriek, creativiteit en probleemoplossend denken trainen. Een bordspel kan rekenen, geheugen, strategie en sociale vaardigheden combineren.
Educatief speelgoed voor taal en spelling
Voor taalontwikkeling zijn er veel mogelijkheden. Letterpuzzels, woordspellen, magnetische letters en spellen waarbij kinderen woorden moeten vormen kunnen helpen bij het herkennen van letters en het leggen van verbanden tussen letters en woorden.
Voor jonge kinderen zijn eenvoudige letterspellen geschikt. Naarmate kinderen ouder worden, kun je overstappen op woordspelletjes waarbij ze zelf woorden moeten bedenken of spellen.
Ook verhalen vertellen is educatief. Met poppen, figuren of een speelwereld kunnen kinderen zelf verhalen verzinnen. Daarmee oefenen ze woordenschat, taalgebruik en het logisch opbouwen van een verhaal.
Niet alleen letters zijn belangrijk
Taalontwikkeling gaat verder dan leren lezen en spellen.
Een kind dat met een speelgoedkeuken speelt en zegt wat het gaat koken, gebruikt taal. Een kind dat met speelgoedfiguren een verhaal naspeelt, leert communiceren en emoties onder woorden brengen.
Ook daarom moet educatief speelgoed niet altijd een duidelijk leerdoel op de doos hebben.
Rekenen en logisch denken
Rekenen kun je op veel manieren oefenen zonder een werkboek te gebruiken.
Telspellen, dobbelstenen, sorteerspellen, winkeltje spelen en eenvoudige bordspellen zijn allemaal voorbeelden. Kinderen leren aantallen herkennen, vergelijken en optellen zonder dat het noodzakelijk als rekenen voelt.
Bij oudere kinderen kunnen spellen met geld, punten, strategie of kansberekening een extra uitdaging bieden.
Spelen met regels
Een spel met regels is op zichzelf al interessant voor de ontwikkeling van logisch denken.
Een kind moet onthouden wat wel en niet mag, vooruitdenken en soms bepalen welke keuze het beste is. Bij sommige spellen moet het zelfs rekening houden met wat een andere speler waarschijnlijk gaat doen.
Dat is een heel andere manier van leren dan een som uit een boekje maken, maar de denkvaardigheid die je ermee oefent is minstens zo interessant.
Topografie en algemene kennis
Topografie leent zich uitstekend voor spelvormen.
Met een puzzel van Nederland, Europa of de wereld kunnen kinderen spelenderwijs landen, provincies, steden, rivieren en andere plaatsen leren kennen. Een kaart wordt bovendien veel gemakkelijker te onthouden wanneer een kind er actief mee bezig is.
Quizspellen zijn eveneens geschikt voor algemene kennis. Vragen over dieren, natuur, geschiedenis, wetenschap of landen kunnen kinderen nieuwsgierig maken naar onderwerpen die ze anders misschien niet snel zouden ontdekken.
Van speelgoed naar echte nieuwsgierigheid
Het mooiste effect van kennis-speelgoed is soms dat het nieuwe vragen oproept.
Een kind leert bijvoorbeeld waar Italië ligt en vraagt vervolgens waarom daar zoveel bergen zijn. Of het leert over een bepaald dier en wil daarna weten waar dat dier leeft.
Op dat moment doet het speelgoed meer dan alleen kennis overbrengen: het maakt nieuwsgierig.
Geheugen en concentratie
Geheugenspelletjes zijn een bekend voorbeeld van speelgoed waarbij vrij duidelijk is welke vaardigheid wordt getraind.
Maar ook andere spellen vragen concentratie. Een puzzel, bouwopdracht of strategiespel kan een kind langere tijd met één taak bezig laten zijn.
Dat is waardevol in een tijd waarin kinderen voortdurend veel verschillende prikkels tegelijk krijgen.
Niet te snel helpen
Wanneer een kind vastloopt, is het verleidelijk om meteen de oplossing te geven. Soms is het beter om een kleine aanwijzing te geven en het kind zelf verder te laten zoeken.
Juist dat zoeken is leerzaam. Het kind ontdekt dat een probleem niet altijd direct een antwoord heeft en dat doorzetten kan helpen.
Ruimtelijk inzicht en techniek
Bouwspeelgoed is een van de beste voorbeelden van speelgoed dat veel verschillende vaardigheden combineert.
Een kind moet bedenken hoe onderdelen in elkaar passen, welke constructie stevig genoeg is en wat er gebeurt als het een onderdeel verplaatst.
Dat stimuleert ruimtelijk inzicht en probleemoplossend denken.
Bij oudere kinderen kun je denken aan constructiesets, mechanische bouwsets en speelgoed waarbij tandwielen, beweging of eenvoudige techniek een rol spelen.
Eerst bouwen, dan begrijpen
Een belangrijk voordeel van constructiespeelgoed is dat kinderen zelf oorzaak en gevolg ervaren.
Een toren valt om omdat hij te zwaar wordt. Een brug zakt in omdat de constructie niet stevig genoeg is. Een voertuig rijdt niet omdat een onderdeel verkeerd zit.
Dat zijn kleine lessen in techniek die veel beter blijven hangen wanneer een kind ze zelf ontdekt.
Creativiteit en fantasie
Creativiteit wordt soms vergeten wanneer het over educatief speelgoed gaat. Toch is dit een belangrijke vaardigheid.
Knutselmateriaal, tekenspullen, klei, bouwmateriaal en verkleedkleding geven kinderen ruimte om zelf iets te bedenken.
Het grote verschil met speelgoed met één vaste uitkomst is dat er geen “goed” eindresultaat hoeft te zijn.
Een kind kan vandaag een huis bouwen en morgen een ruimteschip. Het materiaal blijft hetzelfde, maar de oplossing verandert.
Dat stimuleert flexibel denken en verbeeldingskracht.
Motorische ontwikkeling
Ook motoriek hoort bij educatie.
Voor jonge kinderen zijn blokken, puzzels, kralen, eenvoudige constructies en ander speelgoed waarbij ze iets moeten vastpakken en plaatsen waardevol voor de fijne motoriek.
Buitenspeelgoed kan juist de grove motoriek aanspreken. Denk aan ballen, loopfietsen, springmateriaal of spellen waarbij kinderen moeten bewegen.
Educatief speelgoed hoeft dus zeker niet altijd aan een tafel gebruikt te worden.
Sociale vaardigheden en samenwerken
Sommige vaardigheden leer je moeilijk alleen. Samen spelen is daarom een belangrijk onderdeel van ontwikkeling.
Bordspellen en samenwerkingsspellen leren kinderen bijvoorbeeld om op hun beurt te wachten, afspraken te volgen en rekening te houden met andere spelers.
Ook verliezen is leerzaam. Een kind kan daar leren omgaan met teleurstelling en ontdekken dat verliezen niet betekent dat het spel niet leuk was.
Spellen waarbij spelers samen een doel moeten bereiken zijn hierbij interessant. Het kind leert dan dat overleggen en samenwerken soms beter werkt dan alles alleen proberen te doen.
Probleemoplossend denken
Een van de meest waardevolle eigenschappen van educatief speelgoed is dat het kinderen niet altijd meteen een oplossing geeft.
Een goede puzzel, bouwopdracht of strategiespel stelt een probleem. Het kind moet zelf ontdekken hoe het verder kan.
Dat stimuleert een manier van denken die ook buiten het speelgoed nuttig is: proberen, fouten maken, opnieuw proberen en uiteindelijk een oplossing vinden.
Fouten maken hoort erbij
Educatief speelgoed hoeft daarom niet altijd gemakkelijk te zijn.
Een uitdaging die net iets boven het huidige niveau ligt, kan juist interessant zijn. Het kind moet moeite doen, maar heeft nog wel het gevoel dat het de oplossing zelf kan vinden.
Te gemakkelijk leidt tot verveling. Te moeilijk leidt tot frustratie. Het ideale speelgoed zit ergens daartussenin.
Educatief speelgoed per leeftijd
Niet ieder educatief speelgoed is geschikt voor iedere leeftijd. De ontwikkeling van een peuter verschilt nu eenmaal sterk van die van een kind van tien jaar.
De leeftijdsindicatie op de verpakking is een nuttig uitgangspunt, maar kijk ook naar het individuele kind. Sommige kinderen zijn snel met puzzels, terwijl andere kinderen juist langer plezier hebben van eenvoudig constructiespeelgoed.
Educatief speelgoed voor peuters
Bij peuters ligt de nadruk vooral op ontdekken.
Sorteerspeelgoed, stapeltorens, eenvoudige puzzels, grote bouwblokken en speelgoed waarmee vormen en kleuren kunnen worden herkend zijn goede voorbeelden.
Op deze leeftijd hoeft speelgoed helemaal niet ingewikkeld te zijn. Juist eenvoudig speelgoed waarmee een kind zelf kan experimenteren is vaak interessant.
Educatief speelgoed voor kleuters
Bij kleuters komen taal, tellen, kleuren, vormen en eenvoudige regels steeds meer naar voren.
Puzzels, letterspellen, telspellen, constructiespeelgoed en eenvoudige gezelschapsspellen zijn geschikt. Ook fantasiespel speelt een belangrijke rol.
Een speelgoedwinkel, keuken of doktersset kan bijvoorbeeld veel meer leren dan je op het eerste gezicht zou denken. Kinderen oefenen hiermee taal, sociale interactie en het naspelen van situaties uit het dagelijks leven.
Educatief speelgoed voor kinderen op de basisschool
Op de basisschool kunnen spellen steeds complexer worden.
Denk aan spellen voor rekenen, spelling, topografie, strategie en algemene kennis. Ook bouwsets en experimenteersets kunnen interessant zijn.
Een goed uitgangspunt is om speelgoed te kiezen dat aansluit bij wat een kind interessant vindt. Een kind dat gek is op dieren kun je bijvoorbeeld via dierenquizzen, natuurspellen of bouwsets laten kennismaken met nieuwe kennis.
Educatief speelgoed voor oudere kinderen
Bij oudere kinderen verschuift de nadruk steeds meer naar zelfstandig denken.
Strategiespellen, ingewikkerdere constructiesets, programmeerbaar speelgoed, wetenschappelijke experimenten en complexe puzzels kunnen dan interessant zijn.
Ook hier geldt dat plezier belangrijk blijft. Een educatief spel dat aanvoelt als een extra schoolopdracht zal minder aantrekkelijk zijn dan een spel waarbij het kind echt iets wil bereiken.
De beste keuze is niet altijd het meest leerzame speelgoed
Een interessante valkuil bij educatief speelgoed is dat ouders soms te veel naar het leerdoel kijken.
Je ziet bijvoorbeeld een speelgoedproduct waarmee een kind tien verschillende dingen kan leren en denkt: dat moet goed zijn.
Maar wat als het kind er niet mee wil spelen?
Dan is een eenvoudiger spel dat het kind iedere week uit de kast haalt waarschijnlijk waardevoller.
Het aantal vaardigheden op de verpakking is daarom geen goede maatstaf voor de kwaliteit van educatief speelgoed.
Speelwaarde komt eerst. Het leerzame effect volgt daar vaak vanzelf uit.
Speelgoed waarmee kinderen zelfstandig kunnen leren
Speelgoed dat kinderen zelf kunnen ontdekken heeft een groot voordeel. Je hoeft er als ouder niet voortdurend naast te zitten.
Een puzzel, bouwset of constructiespel kan bijvoorbeeld een duidelijke uitdaging geven zonder dat een volwassene ieder stapje hoeft uit te leggen.
Dat stimuleert zelfstandigheid.
Het betekent overigens niet dat ouders zich erbuiten moeten houden. Soms is het juist leuk om mee te spelen of samen over een oplossing na te denken. Maar probeer niet ieder probleem voor het kind op te lossen.
Geef liever een hint dan het antwoord
Als een kind vraagt hoe iets moet, kun je soms beter een vraag terugstellen.
“Wat gebeurt er als je dit onderdeel daar probeert?”
Zo help je het kind vooruit zonder de oplossing weg te geven.
Dat kleine verschil kan ervoor zorgen dat het kind uiteindelijk denkt: ik heb het zelf bedacht.
Educatief speelgoed zonder scherm
Veel educatief speelgoed maakt tegenwoordig gebruik van een tablet, smartphone of ander scherm. Dat kan nuttig zijn, maar het is zeker niet noodzakelijk.
Er is enorm veel te leren met speelgoed waarbij geen elektronica komt kijken.
Puzzels, boeken, bouwsets, bordspellen, kaartspellen, knutselmateriaal en fantasiespeelgoed kunnen allemaal een sterke educatieve functie hebben.
Een voordeel van speelgoed zonder scherm is dat het kind vaak zelf meer moet doen. Het moet nadenken, bewegen, praten, bouwen of fantaseren in plaats van vooral reageren op wat er op een scherm gebeurt.
Dat betekent niet dat schermen per definitie slecht zijn. Het gaat vooral om de manier waarop ze worden gebruikt en om voldoende afwisseling.
Wanneer is speelgoed echt educatief?
Niet alles waarop “educatief” staat, is automatisch goed educatief speelgoed.
Een speelgoedproduct is pas echt interessant wanneer het kind actief iets moet doen. Alleen maar op een knop drukken waarna het juiste antwoord wordt verteld, levert bijvoorbeeld minder uitdaging op dan een spel waarbij het kind zelf moet nadenken.
Goede educatieve speelervaringen hebben vaak een paar dingen gemeen: het kind maakt keuzes, krijgt feedback, kan fouten maken en probeert opnieuw.
Daarbij is het mooi als de moeilijkheid kan meegroeien. Een spel dat na twee keer spelen al volledig is uitgespeeld, heeft minder lang educatieve waarde dan speelgoed waarbij steeds nieuwe mogelijkheden ontstaan.
Veelgemaakte fouten bij het kopen
Een veelgemaakte fout is te veel speelgoed tegelijk kopen. Een kind heeft niet automatisch meer leerervaring omdat er twintig educatieve spellen in de kast staan.
Een kleinere hoeveelheid speelgoed die regelmatig wordt gebruikt, kan veel waardevoller zijn.
Ook wordt soms vergeten om naar de interesses van het kind te kijken. Een kind dat dol is op bouwen, zal waarschijnlijk meer leren van een uitdagende bouwset dan van een spel waarmee het volgens de verpakking allerlei andere vaardigheden kan oefenen.
Een andere fout is speelgoed kopen dat eigenlijk te moeilijk is. De bedoeling is goed, maar het kind raakt gefrustreerd en wil er uiteindelijk helemaal niet meer mee spelen.
Kijk daarom naar het niveau én naar de nieuwsgierigheid van het kind.
En tot slot: koop niet alleen speelgoed waarmee één specifiek schoolonderwerp wordt geoefend. De meest waardevolle vaardigheden zijn vaak juist breed toepasbaar, zoals logisch denken, creativiteit, samenwerken en problemen oplossen.
Veelgestelde vragen
Wat is het beste educatieve speelgoed?
Het beste educatieve speelgoed is speelgoed dat een kind leuk vindt en tegelijkertijd uitdaagt. Dat kan een specifiek leerspel zijn, maar ook een puzzel, bouwset, bordspel of fantasiespeelgoed.
Welk speelgoed is goed voor de ontwikkeling?
Dat hangt af van de leeftijd en ontwikkeling van het kind. Puzzels, constructiespeelgoed, bordspellen, knutselmateriaal en spellen rond taal, rekenen of algemene kennis kunnen allemaal bijdragen aan de ontwikkeling.
Is educatief speelgoed goed voor peuters?
Ja. Voor peuters zijn vooral speelgoed en spelvormen interessant waarmee ze kunnen ontdekken, sorteren, bouwen, bewegen en eenvoudige verbanden leren herkennen.
Welk speelgoed helpt bij rekenen?
Telspellen, dobbelspellen, sorteerspellen, bordspellen en speelgoed waarbij kinderen met hoeveelheden of geld spelen kunnen helpen bij getalbegrip en rekenen.
Welk speelgoed helpt bij spelling?
Letterpuzzels, woordspellen, magnetische letters en spellen waarbij kinderen woorden moeten maken of herkennen kunnen bijdragen aan taal- en spellingontwikkeling.
Welk speelgoed helpt bij topografie?
Kaartpuzzels, topografiespellen, quizzen en spellen waarbij landen, steden of andere plaatsen moeten worden herkend zijn goede manieren om topografie spelenderwijs te oefenen.
Is een bordspel educatief?
Veel bordspellen zijn educatief zonder dat ze als educatief speelgoed worden verkocht. Afhankelijk van het spel kunnen kinderen rekenen, strategie, geheugen, taal, plannen, samenwerken en omgaan met regels oefenen.
Is bouwen educatief?
Zeker. Bouwen stimuleert onder meer ruimtelijk inzicht, fijne motoriek, creativiteit en probleemoplossend denken. Het is bovendien een activiteit waarbij kinderen veel zelf kunnen ontdekken.
Is educatief speelgoed beter dan gewoon speelgoed?
Niet automatisch. “Gewoon” speelgoed kan ook zeer leerzaam zijn. Een kind dat met poppen speelt, een hut bouwt of met een bal speelt, ontwikkelt eveneens allerlei vaardigheden.
Moeten ouders meespelen?
Dat hoeft niet altijd. Zelfstandig spelen is juist waardevol. Maar samen spelen kan extra mogelijkheden bieden om vragen te stellen, nieuwe regels te bedenken of een kind op weg te helpen wanneer het vastloopt.
Conclusie
Goed educatief speelgoed doet eigenlijk twee dingen tegelijk. Het geeft een kind iets om te leren én iets om naar uit te kijken.
Dat tweede onderdeel is minstens zo belangrijk als het eerste.
Een kind dat plezier heeft, wil blijven spelen. En een kind dat blijft spelen, blijft ondertussen oefenen. Soms met letters en woorden, soms met cijfers en topografie, maar net zo goed met logisch denken, geheugen, creativiteit, motoriek of samenwerken.
Kijk daarom bij het kopen niet alleen naar wat er op de verpakking staat. Vraag jezelf vooral af of een kind het speelgoed uit zichzelf opnieuw zou pakken. Kan het kind zelf dingen ontdekken? Is er meer dan één manier om ermee te spelen? Wordt het na een paar keer nog interessant? En past de uitdaging bij het niveau van het kind?
Een goede puzzel, bouwset of gezelschapsspel kan uiteindelijk veel meer educatieve waarde hebben dan speelgoed waarop groot “educatief” staat.
De beste keuze is daarom niet het speelgoed waarmee een kind het meeste leert volgens de verpakking. Het is het speelgoed waarmee een kind het liefst wil blijven spelen en ondertussen steeds iets nieuws ontdekt.
Geef een reactie